Roos

Op een oude cd met dito Duitse volksliedjes ging het over drie rozen die in de schoot vielen van een bedrogen meisje. Daarom zocht ik op het internet naar de symboliek achter de roos. Bij toeval belandde ik bij ‘Es ist ein Ros entsprungen’. En ik vergat de symboliek.

Het lied stamt in zijn oorspronkelijke, katholieke vorm uit de zestiende eeuw. Het is gebaseerd op een psalmtekst van de profeet Jesaja. Het lied had meer dan twintig strofen. Iedereen had tijd zat met kerstmis.
In 1609 componeerde de protestant Michael Praetorius een vierstemmig lied met de eerste twee strofen van het al bestaande. De melodie die wij zingen is die van Praetorius, de tekst is veel jonger: ene Friedrich Layriz heeft in 1844 een nieuwe versie gemaakt en er drie strofen aan toegevoegd, waarvan wij er één als derde strofe zingen.

Tot zover de ontstaansgeschiedenis. Er is meer: de tekst is minstens zo interessant. In zo goed als letterlijke vertaling luidt die:
1. Er is een roos ontsprongen uit een tere wortel
Zoals de voorvaderen al zongen kwam die uit het geslacht van Jesse
En heeft een bloempje voortgebracht midden in de koude winter
Midden in de nacht.
2. Over het roosje dat ik bedoel, zegt Jesajas,
Dat Maria *), de reine maagd, het ons gebracht heeft.
Overeenkomstig Gods eeuwige plan heeft zij een kind gebaard
Midden in de nacht.

Huh?? Wat staat daar nou? Nog eens:
Uit een wortel is een roos voortgekomen en die heeft een bloempje voortgebracht. Hoe kan dat? Rozen groeien toch aan een tak, niet aan een bloem. Er klopt geen hout van, zou je zeggen.
De grap is, dat de dichter het woord roos met of zonder opzet verwart met rijs (takje, denk aan rijshout): Es ist ein Reis entsprungen. Uit een wortel komt een takje en daaraan komt een bloem. Dat snijdt wel hout. Het is volgens de geleerden een raadsellied: in de eerste strofe krijg je de gegevens, in de tweede de oplossing. *))

En dan nog iets over geloofsverschillen: In de katholieke versie luidde het eind van de tweede strofe:
Hat sie ein Kindlein geboren
Vnd blieben ein reine Magd
De protestanten hadden het niet zo op de verering van Maria, zuiver en onbevlekt. Ze wilden graag dit lied zingen, maar dan zonder die ongelooflijke laatste regel! Dat Maria altijd een reine maagd is gebleven wilde er bij hen niet is. Ze kozen voor: Wohl zu der halben Nacht. Omdat de eerste strofe ook zo eindigt, zingen katholieken en protestanten tegenwoordig eensgezind: Welches uns selig macht.

Tot slot: Bij die roos dachten de 16-de eeuwers niet aan de kerstroos, want die kenden ze niet. De kerstroos, de helleborus, afkomstig uit bergachtige gebieden in Europa en Azië, staat bij ons midden in de winter in de vrieskou te bloeien. Met rozen heeft de plant niets van doen. Het is een soort nieskruid. Uit de wortels kun je niespoeder maken.

Hatsjie!

*) Jesaja kan Maria niet genoemd hebben; hij leefde eeuwen eerder.

*)) (Mijn eigen theorie): Misschien ligt de verklaring wel in het feit dat er in Zuidelijk Duitsland dialecten waren – en nog zijn - die het bv. woord ‘ich weiss’ ongeveer als [ich wòòs] uitspreken? (Zoiets als in NL. 'een rose garderobe'.) Dan fopt de verteller met zijn uitspraak van Reis [ròòs] zijn luisteraars, om ze aan Ros te laten denken. In het tweede couplet verklapt de dichter zijn truc: ‘Das Röslein das ich meine’. Dat is dan zoveel als: ‘Geintje, mensen, met [ròòs] bedoelde ik natuurlijk niet Ros maar Reis. In de tekst komt ‘Rose’ helemaal niet voor, alleen Rös(e)lein. Twee keer dezelfde clou werkt niet.
Met die verklaring is het lied een raadsel geworden op basis van een taalgrapje.
Andere optie, nog simpeler: het lied is opgetekend door iemand die het woord [ròòs] niet als Reis herkende, hij hoorde [roos] en schreef ook Ros. De volgende schrijvers hebben de fout klakkeloos overgenomen.
Dan is het zelfs geen raadsellied maar een gewone schrijffout.

Albert, 9 november 2026.